Bắc Bộ phủ, nay gắn với Trụ sở làm việc Cơ quan Chủ tịch nước tại số 2 Lê Thạch và khu Nhà khách Chính phủ tại 12 Ngô Quyền, là một trong những công trình lịch sử quan trọng của Hà Nội. Tọa lạc gần hồ Hoàn Kiếm, công trình nằm trên hai mặt đường Ngô Quyền và Lê Thạch, một phía hướng ra vườn hoa Diên Hồng, phía còn lại gần vườn hoa Lý Thái Tổ. Vị trí này tạo cho tòa nhà một khoảng mở hiếm có giữa khu trung tâm, đồng thời đặt nó trong quần thể các công trình hành chính, ngoại giao và không gian công cộng quan trọng của Thủ đô.

Công trình được xây dựng và hoàn thành vào năm 1918 trên phần đất cũ của chùa Báo Ân, một ngôi chùa lớn từng tồn tại bên hồ Hoàn Kiếm. Dấu tích còn lại của ngôi chùa là tháp Hòa Phong, hiện vẫn nằm gần bờ hồ. Ban đầu, tòa nhà là Phủ (Dinh) Thống sứ Bắc Kỳ, nơi đặt cơ quan hành chính cao cấp của chính quyền thực dân Pháp tại miền Bắc Việt Nam. Trong cấu trúc đô thị Hà Nội đầu thế kỷ 20, đây không chỉ là một công sở, mà còn là biểu hiện rõ rệt của quyền lực thuộc địa tại khu vực trung tâm thành phố.

Dinh Thống sứ Bắc Kỳ do kiến trúc sư A. Bussy thiết kế. Bản thiết kế đầu tiên được lập năm 1909, theo tinh thần cổ điển Pháp thời Napoléon III, với hình thức khá nặng về trang trí và nhấn mạnh vẻ bề thế của một công trình quyền lực. Đến năm 1917, thiết kế được chỉnh sửa, giản lược nhiều chi tiết rườm rà và bổ sung một số yếu tố kiến trúc hiện đại hơn của đầu thế kỷ 20. Nhờ sự điều chỉnh này, công trình vẫn giữ được dáng vẻ trang trọng của một dinh thự hành chính, nhưng trở nên mạch lạc và nhẹ hơn về hình khối.

Về phong cách, Bắc Bộ phủ là một đại diện tiêu biểu của kiến trúc cổ điển Pháp tại Hà Nội, đồng thời mang sắc thái Tân cổ điển trong bố cục đối xứng, trục trung tâm rõ ràng và hệ chi tiết trang trí châu Âu. Mặt chính công trình hướng ra phố Ngô Quyền, được tổ chức cân xứng và chia thành các phần rõ ràng. Khối trung tâm được nhấn mạnh bằng cửa vào lớn hình cuốn vòm, phía trên là hệ cửa sổ, fronton, các bổ trụ và chi tiết trang trí kiểu cổ điển. Mái Mansard lợp ngói đá đen tạo điểm nhấn ở phần đỉnh, giúp mặt đứng có vẻ trang nghiêm và hoàn chỉnh.

Bên cạnh tinh thần cổ điển Pháp, công trình còn có một số chi tiết gợi nhắc các phong cách khác của kiến trúc châu Âu. Các cartouche trang trí mang hơi hướng Phục Hưng, lối cho xe lên uốn cong gợi chất Baroque, trong khi mái hiên bằng kính và kim loại ở lối vào chịu ảnh hưởng Art Nouveau. Sự kết hợp này không làm mất đi tính nghiêm cẩn của một công trình hành chính, mà tạo thêm chiều sâu thẩm mỹ cho mặt đứng, cho thấy sự chuyển tiếp của kiến trúc châu Âu đầu thế kỷ 20 khi đi vào bối cảnh Hà Nội thuộc địa.

Sau khi Nhật đảo chính Pháp ngày 9 tháng 3 năm 1945, công trình được đổi thành Phủ Khâm sai Bắc Kỳ. Đến ngày 19 tháng 8 năm 1945, trong cuộc Tổng khởi nghĩa ở Hà Nội, dòng người từ cuộc mít tinh tại Quảng trường Nhà hát Lớn đã tiến về đánh chiếm Phủ Khâm sai. Sự kiện này trở thành một hình ảnh tiêu biểu của Cách mạng Tháng Tám tại Thủ đô, đánh dấu thời điểm quyền lực đô thị chuyển từ tay chính quyền cũ sang chính quyền cách mạng. Sau Cách mạng Tháng Tám, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa về làm việc tại đây. Từ thời điểm này, công trình được gọi là Bắc Bộ phủ.

Từ sau Cách mạng Tháng Tám đến ngày Toàn quốc kháng chiến năm 1946, Bắc Bộ phủ là nơi diễn ra nhiều hoạt động quan trọng của chính quyền cách mạng non trẻ. Ngày 20 tháng 12 năm 1946, tại đây đã diễn ra một trận đánh ác liệt giữa lực lượng Vệ quốc đoàn bảo vệ Bắc Bộ phủ và quân Pháp. Vì vậy, công trình không chỉ gắn với thời điểm ra đời của nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, mà còn là chứng tích của cuộc đấu tranh bảo vệ chính quyền độc lập trong những ngày đầu kháng chiến.

Năm 1954, sau khi chiến tranh Đông Dương kết thúc, Bắc Bộ phủ được tu sửa và trở thành Nhà khách Chính phủ. Năm 2005, công trình được gắn biển Di tích lịch sử cách mạng. Đến năm 2024, trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, nơi đây lần đầu mở cửa đón khách tham quan, giúp công chúng có thêm cơ hội tiếp cận trực tiếp một công trình vốn gắn với nhiều lớp ký ức lịch sử và kiến trúc của Thủ đô.

Trong giai đoạn gần đây, Bắc Bộ phủ tiếp tục bước vào một chương mới với dự án cải tạo, sửa chữa, nâng cấp và xây mới Trụ sở làm việc Cơ quan Chủ tịch nước tại số 2 Lê Thạch. Công trình được bàn giao ngày 19 tháng 8 năm 2025, đúng dịp kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám, đánh dấu việc một di sản lịch sử được phục dựng, tôn vinh và tiếp tục tham gia vào đời sống công vụ của quốc gia.

Về tổ chức không gian, tòa nhà gồm tầng hầm, tầng một và tầng hai. Tầng hầm chủ yếu dùng làm kho, phòng phục vụ và lưu trữ giấy tờ hành chính. Tầng một dành cho các không gian tiếp tân, phòng khách, phòng ăn, phòng làm việc và phòng đợi. Tầng hai có phòng họp Hội đồng Bắc Kỳ và các phòng nghỉ. Mặt bằng công trình có dạng hình chữ nhật, các phòng chính được bố trí đối xứng, có hành lang bao quanh và cầu thang chính đặt ở trung tâm. Cách tổ chức này phản ánh rõ tính nghi lễ, trật tự và hiệu quả vận hành của một cơ quan hành chính thời thuộc địa.